Dodano: 2017-05-28 23:28:31

Wyprawa Zygmunta III Wazy do Szwecji w 1598 roku

1598-08-10 - 1598-10-04

Po śmierci Stefana Batorego 12 XII 1586 roku Rzeczpospolita Obojga Narodów stanęła przed koniecznością wyboru nowego władcy. Na zjeździe elekcyjnym w Warszawie w sierpniu 1587 roku królem zostali okrzyknięci jednocześnie Zygmunt Waza oraz arcyksiążę Maksymilian z dynastii Habsburgów. O ostatecznym wyborze Zygmunta  przesądziło poparcie Jana Zamojskiego, należącego do grona najpotężniejszych osób w Rzeczpospolitej[1]. Nowo wybrany władca był przedstawicielem dynastii panującej w Szwecji od początku XVI wieku, synem Jana III Wazy, i jednocześnie najpewniejszym pretendentem do korony szwedzkiej[2]. W konsekwencji dla Szwecji i Polski miało to oznaczać w przyszłości połączenie obydwu państw unią personalną[3].

Rzeczpospolita Obojga Narodów w 1582 rokuW momencie wstępowania na tron polski Zygmunta Wazy Królestwo Szwedzkie oraz Rzeczpospolita Obojga Narodów różniły się zasadniczo między sobą zarówno polityką zagraniczną, ustrojem jak i panującą religią[4]. Jednym z głównych problemów, który dzielił obydwa państwa, była kwestia Inflant. Zaraz po przybyciu do Polski Zygmunt Waza musiał odpowiedzieć na żądania komisarzy Rzeczpospolitej dotyczące inkorporacji terenów dzisiejszej Estonii. W myśl pacta conventa[5] Rzeczpospolita miała dostać północną część szwedzkich Inflant[6]. Stawiało to nowego władcę w trudnym położeniu. Był on zobowiązany układami z ojcem, tzw. statutami kalmarskimi[7]. Postanowienia te gwarantowały nienaruszalność terytorium Szwecji. W praktyce więc oddanie Inflant Rzeczpospolitej oznaczało utratę korony szwedzkiej. W wyniku negocjacji Zygmuntowi udało się jednak, odłożyć tą kwestię do momentu koronacji na króla Szwecji, na co przystano w Rzeczpospolitej[8].

Inną bardzo ważną sprawą była polityka religijna Szwedów. Od początku XVI wieku, Szwecja rozpoczęła proces przekształcania się z państwa katolickiego w protestanckie. Związane to było głównie z chęcią przejęcia przez Gustawa Wazę[9], majątków kościoła katolickiego. Ostatecznie na riksdagu[10] w Västerås w 1544 roku, Szwecja została określona jako państwo ewangelickie[11]. Następca Gustawa Wazy, Eryk XIV, również skłaniał się w kierunku reformacji, a w poglądach był nawet bardziej radykalny od swojego ojca[12].  Jednak w momencie gdy Jan III Waza wprowadził w 1576 roku nową liturgię kościelną, zbliżoną do katolickiej, spotkał się ze zdecydowanym sprzeciwem w protestanckich kręgach. Po wielu latach znaczna część szwedzkiego społeczeństwa zaczęła już trwale utożsamiać się z religią protestancką, i wszelkie próby powtórnego zbliżenia z katolicyzmem przyjmowała negatywnie. Dlatego też w Szwecji z dużą obawą przyglądano się następcy tronu, Zygmuntowi III Wazie, od najmłodszych lat wychowywanego w wierze katolickiej[13].

 

Po śmierci Jana III Wazy w listopadzie 1592 roku władzę w Królestwie Szwecji przejęła Rada Królestwa, aż do czasu przybycia następcy tronu - Zygmunta[14]. W Szwecji wówczas znajdowały się konkretne siły polityczne, nieprzychylne panowaniu Zygmunta. Zaliczał się do nich kler protestancki oraz dążąca do praw o współdecydowaniu o losach kraju arystokracja szwedzka[15]. Bardzo ważną postacią miał się okazać, młodszy brat Jana III Wazy, Karol[16]. Dążył on do samodzielności własnego księstwa i udziału w rządach. Dlatego można było się spodziewać, że śmierć Jana III będzie chciał wykorzystać do poszerzenia własnych wpływów[17]. Sam Zygmunt III Waza prezentował pogląd na utrzymanie silnej władzy królewskiej. W swych zamierzeniach mógł liczyć na poparcie oddanej mu szlachty fińskiej[18]. Należy zaznaczyć również iż, nie wszyscy protestanci nie ufali królowi. Jednak czynnikiem który wpływał na niekorzyść Zygmunta, był fakt jego nieobecności w Szwecji. Nie mógł on przez to bezpośrednio podejmować decyzji i prowadzić własnej polityki. Fakt wybrania przez niego Polski, jako miejsca stałego pobytu, dostarczał obaw jego poddanym, że Szwecja spadnie do roli prowincji[19].

Po wcześniejszym wyrażeniu zgody przez sejm Rzeczypospolitej i zapewnieniu o powrocie 16 września roku Zygmunt Waza wraz z towarzyszącą mu świtą wypłynął do Sztokholmu, docierając do niego niecały miesiąc później, 10 X 1593 roku[20]. Tymczasem podczas nieobecności króla w Szwecji przedstawiciele kleru protestanckiego i szlachty zdecydowali na Synodzie w Uppsali w marcu 1593 roku o odrzuceniu liturgii katolickiej Jana III, ostatecznie uznano również Szwecję jako państwo protestanckie. Na sejmie koronacyjnym w 1594 roku Zygmunt III w obawie o koronę szwedzką, został zmuszony do potwierdzenia postanowień z Synodu Uppsalskiego[21]. Dopiero 19 II 1594 roku Zygmunt III Waza wraz z żoną Anną Habsburżanką zostali koronowani na króla i królową Szwecji[22]. Opuszczając ojcowiznę, Zygmunt przekazał rządy księciu Karolowi, oraz Radzie Królewskiej, jednocześnie zastrzegając, że pod jego nieobecność, nie będzie zwoływany riksdag[23]. Jednak już w 1595 roku w Söderköping zebrał się sejm szwedzki, na którym książę Karol, wykorzystując poparcie niższych warstw społeczeństwa, został uznany regentem. Stryj Zygmunta, zdecydowanie już teraz dążył do przejęcia samodzielnych rządów w kraju, wykorzystując w tym celu poparcie chłopstwa. Idealną okazją dla Karola do rozprawienia się z sojusznikami Zygmunta było powstanie chłopstwa w Finlandii w 1596 roku, wymierzone przeciwko władzy królewskiej[24]. W Finlandii namiestnikiem był najwierniejszy zwolennik Zygmunta, marszałek Klas Fleming. Z kolei prozygmuntowska szlachta fińska była ostoją władzy Zygmunta w Szwecji. Dlatego też Karol bardzo szybko opowiedział się po stronie powstańców i zażądał zwołania riksdagu. Obrady z 1597 roku były jednak rozczarowaniem dla niego, ponieważ sejm nie poparł jego buntowniczych kroków i domagał się pertraktacji z królem. Książę jednak po raz kolejny, wykorzystując wsparcie niższych stanów społeczeństwa, zdecydował się zaatakować Finlandię. Wielu magnatów szwedzkich, w obawie przed Karolem zaczęło teraz przechodzić do obozu królewskiego[25]. Zygmunt III Waza w obliczu już otwartego buntu przeciwko swojej władzy zdecydował się na zbrojną interwencję w Szwecji[26].

Zygmunt III WazaSejm Rzeczypospolitej zebrany na przełomie marca i kwietnia 1598 roku początkowo odradzał Zygmuntowi wyprawę do Szwecji, później jednak  ofiarował na jej koszt 300 tysięcy złotych z Korony i 100 tysięcy złotych z Litwy[27]. Na początku czerwca 1598 roku Zygmunt rozpoczął gromadzenie wojska i floty. Stan liczebny armii lądowej wynosił 7-8 tysięcy żołnierzy, a w jej skład wchodzili żołnierze zaciężni: niemieccy pod dowództwem Hildebranda Kreutza, węgierscy pod komendą Wacława Bekiesza, pruscy pod wodzą Jana Jakuba Weihera. Całością sił dowodził pułkownik Jerzy Farensbach. Flota z kolei składała się z 85 jednostek, z czego zdecydowana większość stanowiła jednostki handlowe, nie przystosowane do walki z okrętami wojennymi. Dowódcą floty został admirał Sten Axelsson Baner[28]. Plan królewski zakładał, wylądowanie na południowo-wschodnim wybrzeżu Szwecji i zajęciu tu najpotężniejszej twierdzy Kalmaru, który miał się stać bazą wypadową do przyszłych działań. Odrzucono tym samym inną koncepcję, której autorem był Samuel Łaski. Zakładała ona wylądowanie z wojskiem u wybrzeży Sztokholmu i tam stoczenia decydującego starcia z Karolem. Plan ten mógł mieć duże szanse powodzenia, zważywszy że gubernator Finlandii, Arviel Ericcson Stålarm[29], już w lipcu zebrał ośmiotysięczną armię, z którą na początku sierpnia, pożeglował w okolice Sztokholmu. Powstrzymały go jednak wojska Karola, i nie doczekawszy się pomocy ze strony sił królewskich, zmuszony został do odwrotu do Finlandii[30].

Na początku sierpnia 1598 roku, flota królewska wraz z wojskiem, wypłynęła z Helu i Gdańska w kierunku wybrzeża szwedzkiego. Po kilku dniach żeglugi, częściowo rozproszona przez sztorm, dotarła 10 sierpnia do Kalmaru. Twierdza skapitulowała po krótkiej wymianie ognia. Jej bardzo szybkie opanowanie możliwe było dzięki skupieniu większości sił Karola, morskich i lądowych na walkach w Finlandii. Zdobycie Kalmaru, sprawiło że wielu Szwedów przyłączyło się do Zygmunta między innymi oddziały szwedzkiej rajtarii, tj. jazdy.[31]

Zygmunt III WazaPo zdobyciu bazy wypadowej do kolejnych działań w Szwecji Zygmunt wysłał Samuela Łaskiego na czele 500 żołnierzy zaokrętowanych na kilku statkach w celu zdobycia Sztokholmu. Karol nie zdążył się przeciwstawić tej odważnej akcji i już 31 sierpnia Łaski zajął zamek sztokholmski. Później udało mu się również bez walki zająć samo miasto. Zachęcony sukcesem swojego wysłannika, Zygmunt, po wcześniejszym pozostawieniu załogi w Kalmarze, wyruszył wraz z wojskiem i flotą w kierunku Sztokholmu. Książę Karol, początkowo załamany utratą stolicy, szybko zebrał dziesięciotysięczną armię gotową do konfrontacji z bratankiem. Już na początku września udało mu się zablokować marsz wojsk Zygmunta pod Stegeborgiem. Pokładając nadzieję w swej przewadze liczebnej, Karol Sudermański 8 września zdecydował się na atak pozycji królewskich. Uderzenie sił szwedzkich zostało jednak w porę wykryte przez oddziały dowodzone przez Jana Weihera. Pozwoliło to na szybkie przegrupowanie się piechoty węgierskiej i niemieckiej, które wyparły Szwedów. Po nieudanym ataku, Karol nie chcąc ryzykować dalszych strat, ograniczał się do blokowania wojsk bratanka. Sytuację zmieniło przybycie 19 września floty książęcej, która rozpoczęła blokadę morską pozycji Zygmunta. Niedoświadczone załogi okrętów królewskich, zareagowały na przybycie jednostek Karola, ostrzałem z dział. Z kolei Książę Södermanland uznał to za początek bitwy morskiej i chcąc skoordynować działania na lądzie i morzu, rzucił do walki nie w pełni przegrupowane jeszcze oddziały piechoty. Oddziały szwedzkie atakowały w trudnym, pagórkowatym terenie, przez co nie mogły wykorzystać swej przewagi liczebnej.   Ułatwiło to znacznie obronę piechocie węgierskiej dowodzonej przez Wacława Bekiesza. Przewyższający wyszkoleniem i uzbrojeniem Węgrzy szybko zaczęli spychać niedoświadczoną piechotę szwedzką. W tym momencie do ataku ruszyła również piechota pruska dowodzona przez Jana Weihera. W obliczu klęski własnych oddziałów Książę Karol wysłał parlamentariuszy z propozycją negocjacji. Zygmunt III, pomimo iż posiadał jeszcze w odwodach piechotę niemiecką, zdecydował się powstrzymać atak i przystać na propozycję stryja. Rokowania z 20 września nie przyniosły jednak żadnego rozstrzygnięcia.[32]

Po fiasku negocjacji, Zygmunt zrozumiał, że tylko orężem będzie w stanie utrzymać koronę szwedzką. Z 20 na 21 września 1598 roku armia królewska przerwała blokadę lądową wojsk księcia i podjęła dalszy marsz w kierunku Sztokholmu. Flota królewska, została częściowo zajęta przez siły Karola, a częściowo rozproszona, przez co nie liczyła się już w dalszych działaniach. Marsz wojsk królewskich był regularnie utrudniany przez zwolenników Księcia poprzez blokowanie dróg, zrywanie mostów. Dlatego już 2 października pod Linköpig, wojska Karol Sudermańskiego ponownie zablokowały siły Zygmunta. Podczas narady zdecydowano się wydać bitwę dwukrotnie liczniejszym siłą księcia. Obrona wojsk królewskich oparła się o opływającą Linköpig, rzekę Stångån. Prowadziły do niej dwa mosty, za którymi na wzniesieniu Farensbach rozstawił artylerię. Lewe skrzydło stanowiła piechota niemiecka i pruska, z kolei na prawym stali zaciężni węgierscy i 3 chorągwie jazdy szwedzkiej. Ponad to na przeciwległym brzegu rzeki rozlokowano przyczółek ze strzelcami i resztą dział. Decydująca bitwa rozpoczęła się 4 października od ataku szwedzkiej piechoty idącej w dwóch kolumnach. Pierwsza z nich uderzyła bezpośrednio na mosty bronione przez zaciężnych królewskich. Piechota królewska, kilkakrotnie odpierała ataki szwedzkie. Sytuację zmieniło dopiero pojawienie się drugiej kolumny wojsk księcia, które rozpoczęły oskrzydlanie pozycji Zygmunta. W krytycznym momencie bitwy prokrólewska jazda szwedzka odmówiła walki przeciwko własnym rodakom, i opuściła pole walki, mieszając szyki piechoty niemieckiej. Pod naporem przeciwnika siły królewskie zaczęły się cofać w kierunku mostów, co postanowił wykorzystać Karol Sudermański, rzucając do walki kolejne pułki. Pozbawieni perspektyw na zwycięstwo zaciężni króla, rozpoczęli odwrót zrywając za sobą mosty. Nie zdążono jednak ewakuować dział z przyczółku, przez co wpadły one w ręce nieprzyjaciela. Bitwa była okupiona dużymi stratami po obydwu stronach, dlatego zarówno król, jak i książę zgodzili się na rozejm i negocjacje.[33]

Po bitwie zawarto układ w Linköpig, w którym Zygmunt III zobowiązał się do odesłania wojsk cudzoziemskich ze Szwecji, a także wydania Karolowi, swoich szwedzkich doradców pochodzących z  magnaterii. Spór księcia Karola z królem miał rozstrzygnąć najbliższy riksdag w 1599 roku. Pomimo przegranej bitwy król mógł wciąż dochodzić swych praw na najbliższym sejmie szwedzkim[34]. Jednak jak piszę Henryk Wisner: „Zygmunt jednak uznał, że nie tylko doznał porażki, a zgoła klęski, lecz także, iż posiadanymi siłami, działając jedynie na terenie Szwecji, tronu nie utrzyma”[35]. Dlatego też bardzo szybko złamał postanowienia układu i nie tylko nie odesłał wojsk cudzoziemskich, lecz również wzmocnił załogę Kalmaru. Sam Zygmunt z kolei, jeszcze przed końcem  1598 roku, powrócił do Rzeczpospolitej, nie podejmując konfrontacji ze stryjem na riksdagu[36]. Karol Sudermański już na początku 1599 roku przystąpił do energicznych działań i zajął Sztokholm, Kalmar oraz Finlandię[37]. Rok później rozprawił się magnatami szwedzkimi, którzy przeszli na stronę Zygmunta, czterech z nich skazując na śmierć[38]. Sejm szwedzki, nie doczekawszy się własnego króla w kraju, 24 VII 1599 roku zdetronizował Zygmunta III. Ostatecznie koronę przyjął w 1604 roku książę Karol, przybierając imię Karola IX[39].

Detronizacja Zygmunta III, oznaczała ostateczne zerwanie unii personalnej, pomiędzy Szwecją a Rzeczpospolitą. Różnicę obydwu państw w polityce zagranicznej, wyznaniowej a także samo położenie geopolityczne, pozbawiało unię od początku szans trwałości[40]. Zwłaszcza spór o Inflanty, miał w przyszłości pokazać iż utrzymanie przynajmniej pokojowych stosunków między Rzeczpospolitą Obojga Narodów a Królestwem Szwedzkim jest niemożliwe[41].

 

[1] L. Podhorodecki, Wazowie w Polsce, Warszawa 1985, s. 39, 43-44, 49.

[2] H. Wisner, Zygmunt III Waza, Wrocław 1991, s. 6, 9.

[3] H. Wisner, Zygmunt III Waza, Wrocław 1991, s. 37.

[4] L. Podhorodecki, Wazowie w Polsce, Warszawa 1985, s. 52.

[5] pacta conventa, [w:] http://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pacta-conventa;3953137.html (dostęp z dnia 29.05.2017)

[6] Posłowie szwedzcy, jeszcze przed koronacją Zygmunta Wazy na króla, zgodzili się, wbrew swojej instrukcji na przyłączenie Estonii do Rzeczpospolitej. H. Wisner, Zygmunt III Waza, Wrocław 1991, s. 22.

[7] Układ zawarty 15 IX 1587 r. w Kalmarze, pomiędzy Janem III Wazą a jego synem Zygmuntem. Regulował on sprawę rządzenia Szwecją, w momencie zawarcia unii personalnej z Rzeczpospolitą. Gwarantował nienaruszalność granic, praw i skarbu szwedzkiego.

[8] H. Wisner, Zygmunt III Waza, Wrocław 1991, s. 25-26, 30-31.

[9] Gustaw Waza,[w:] http://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Gustaw-I-Waza;3908987.html (dostęp z dnia 29.05.2017)

[10] Sejm szwedzki.

[11] A. Kersten, Historia Szwecji, Wrocław 1973, s. 144-146.

[12] A. Kersten, Historia Szwecji, Wrocław 1973, s. 175.

[13] I. Andersson, Dzieje Szwecji, Warszawa 1967, s. 130.

[14] L. Podhorodecki, Wazowie w Polsce, Warszawa 1985, s. 75.

[15] I. Andersson, Dzieje Szwecji, Warszawa 1967, s. 128-129.

[16]Z nadania własnego ojca Gustawa Wazy, był on dziedzicznym księciem: Södermanland, Närke i Värmland, położonych w środkowej Szwecji. L. Podhorodecki, Wazowie w Polsce, Warszawa 1985, s. 18.

[17] A. Kersten, Historia Szwecji, Wrocław 1973, s. 170, 176, 179.

[18] I. Andersson, Dzieje Szwecji, Warszawa 1967, s. 131.

[19] H. Wisner, Zygmunt III Waza, Wrocław 1991, s. 71.

[20] H. Wisner, Zygmunt III Waza, Wrocław 1991, s. 65-67.

[21] A. Kersten, Historia Szwecji, Wrocław 1973, s. 179.

[22] H. Wisner, Zygmunt III Waza, Wrocław 1991, s. 69.

[23] A. Kersten, Historia Szwecji, Wrocław 1973, s. 180.

[24] I. Andersson, Dzieje Szwecji, Warszawa 1967, s. 132-133.

[25] L. Podhorodecki, Wazowie w Polsce, Warszawa 1985, s. 82-83.

[26] L. Podhorodecki, Rapier i koncerz, Warszawa 1985, s. 39.

[27] H. Wisner, Zygmunt III Waza, Wrocław 1991, s. 72.

[28] M. Plewczyński, Wojny i wojskowość polska XVI wieku. TOM III. Lata 1576-1599, Zabrze-Tarnowskie Góry 2013, s. 306.

[29] Zastępował on zmarłego wcześniej marszałka Klasa Fleminga. I. Andersson, Dzieje Szwecji, Warszawa 1967, s. 133.

[30] M. Plewczyński, Wojny i wojskowość polska XVI wieku. TOM III. Lata 1576-1599, Zabrze-Tarnowskie Góry 2013,  s. 307.

[31] M. Plewczyński, Wojny i wojskowość polska XVI wieku. TOM III. Lata 1576-1599, Zabrze-Tarnowskie Góry 2013, s. 307-308.

[32] M. Plewczyński, Wojny i wojskowość polska XVI wieku. TOM III. Lata 1576-1599, Zabrze-Tarnowskie Góry 2013, s. 309-312.

[33] M. Plewczyński, Wojny i wojskowość polska XVI wieku. TOM III. Lata 1576-1599, Zabrze-Tarnowskie Góry 2013, s. 312-314.

[34] H. Wisner, Zygmunt III Waza, Wrocław 1991, s. 75

[35] H. Wisner, Zygmunt III Waza, Wrocław 1991, s. 75

[36] H. Wisner, Zygmunt III Waza, Wrocław 1991, s. 75-76.

[37] M. Plewczyński, Wojny i wojskowość polska XVI wieku. TOM III. Lata 1576-1599, Zabrze-Tarnowskie Góry 2013, s. 316.

[38] I. Andersson, Dzieje Szwecji, Warszawa 1967, s. 133-134.

[39] H. Wisner, Zygmunt III Waza, Wrocław 1991, s. 81.

[40] A. Kersten, Historia Szwecji, Wrocław 1973, s. 181.

[41] L. Podhorodecki, Rapier i koncerz, Warszawa 1985, s. 45.

Komentarze