Dodano: 2017-05-17 11:49:13

Tragiczny los księżniczki Teresy Czartoryskiej.

1765-01-01 - 1780-01-13

   Czartoryscy należeli do jednego z najbardziej znanych polskich rodów magnackich. Rodzina wywodziła się z linii wielkich książąt litewskich, Giedymina i jego syna Olgierda[1]. Samo nazwisko pochodzi od nazwy jednej z ziem, która wchodziła w skład ich posiadłości, a mianowicie od Czartoryska[2]. Członkowie rodziny Czartoryskich często starali się mieć wpływ na sytuację w Rzeczypospolitej. Objawiało się to między innymi tym, że pełnili oni liczne funkcje w państwie, także z uwzględnieniem tych najważniejszych, takich jak wojewoda wołyński, arcybiskup gnieźnieński, czy podkanclerzy litewski. Równie często postulowali śmiałe reformy mające na celu zmiany w systemie funkcjonowania państwa, a tym samym, w ich opinii, poprawienie jego losów. W tej kwestii szczególnie wyróżniało się, stworzone w latach 20-tych XVIII wieku, stronnictwo Familii[3]. Ponadto, Czartoryscy sprawowali mecenaty nad artystami lub prowadzili tzw. salony, gdzie spotykali się mężczyźni i kobiety reprezentujący elity społeczno-polityczne i kulturalne kraju. Fakt ten niejednokrotnie wpływał na edukację i wychowanie potomstwa magnatów.

    

Herb książąt Czartoryskich - Pogoń Litewska. [Wikipedia - domena publiczna]

   Do najbardziej znanych przedstawicieli rodu Czartoryskich należeli książę Adam Kazimierz Czartoryski oraz jego, o 12 lat młodsza żona, Izabela z Flemmingów Czartoryska. Decyzja o ślubie była wynikiem interesów obu rodów. Izabela wniosła wraz z posagiem rozległe dobra oraz 800 000 złotych polskich. Co więcej, niechęć młodych do siebie pogłębiła także choroba przyszłej panny młodej. W momencie ślubu twarz Izabeli nosiła jeszcze znamiona niewyleczonej ospy. Według zeznań syna księżnej, Adama Jerzego, Izabela "Przyszła do ślubu z twarzą okrytą dziobami i czerwonymi plamami i peruką na głowie, bo wszystkie włosy była straciła."[4]. Podobno wygląd panny młodej był tak odrażający, że w dniu ślubu księżna Lubomirska[5] mdlała z powodu, że tak brzydką żonę przeznaczono dla jej ukochanego brata.

Ilustracja                                                             

Portret Izabeli z Flemmingów Czartoryskiej autorstwa A.Roslina, 1774 r.                         Portret Adama Karzimierza Czartoryskiego autorstwa Ludwika Marteau

       Powyższa sytuacja oraz lekceważące traktowanie ze strony męża i jego siostry, miały między innymi wpływ na liczne romanse księżnej Izabeli. Wśród jej kochanków można znaleźć króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, posła rosyjskiego - Nikołaja Repnina, czy francuskiego księcia, diuka Armanda Luisa de Gontaut de Lauzun. Adam i Izabela mieli sześcioro dzieci, z czego tylko jedną z córek uważa się za pochodzącą z prawego łoża.

        Teresa Czartoryska była pierwszym dzieckiem Adama Kazimierza i Izabeli z Flemmingów Czartoryskiej. Przyszła na świat w 1765 roku. Mimo młodego wieku Teresa szybko zaczęła uchodzić za piękność. Rodzice dbali o jej wychowanie i rozwijanie talentów. Księżniczka lubiła tańczyć, śpiewać, a także grać na wszelkiego rodzaju instrumentach. Ponadto, dzieci księżnej Czartoryskiej często występowały przed odwiedzającymi rodziców gośćmi, odgrywając popularne ówcześnie dzieła. Teresa Czartoryska zapowiadała się na uroczą młodą damę, nie tylko dzięki wyjątkowej urodzie, ale również z powodu wszechstronnych zainteresowań. Jednakże sytuacja skomplikowała się pewnego styczniowego wieczoru.

Portret Teresy Czartoryskiej autorstwa Jana Piotra Norblina, ok. 1774-1780.

     Na okres zimowy Czartoryscy przenosili się wraz z całym swoim dworem, z ukochanych przez Izabelę Powązek[6], do Pałacu Błękitnego w Warszawie[7]. Tak samo uczyniono również zimą przełomu 1779 i 1780 roku. Jak co wieczór, opiekunka Izabeli z dziecinnych lat, a tym samym piastunka jej potomstwa - pani Petit, zasiadła do gry w pikietę ze swoim przyjacielem Janem Norblinem[8]. W tym samym czasie córki księżnej - Teresa i Maria oraz jej ulubiona wychowanka Konstancja, bawiły się w sąsiedniej komnacie, to grając na instrumentach, a to odgrywając różne role z popularnych wówczas sztuk teatralnych. Równocześnie ich matka spodziewała się narodzin kolejnego dziecka. Ojciec tymczasem, znajdował się w Białej, gdzie bawił na weselu siostry Radziwiłła "Panie Kochanku"[9]. Nagle wydarzyła się tragedia, której nikt nie mógł przewidzieć. Do zasiadających przy pikiecie dotarły odgłosy krzyków i płaczu. Po chwili ujrzeli Teresę, biegającą od komnaty do komnaty, całą w płomieniach. Najprawdopodobniej podczas zabaw Teresa zbliżyła się zbyt blisko ognia, od którego zajęła się jej muślinowa sukienka. Dziewczyna, nie wiedząc, co zrobić, zaczęła biegać po komnatach, co jeszcze bardziej podsycało ogień. Zaś towarzyszki zabaw księżniczki, skamieniałe ze strachu, nie zareagowały w żaden sposób, aby jej pomóc. Dopiero natychmiastowa reakcja Norblina, który okrył Teresę swoim płaszczem, stłumiła płomienie. Mimo to obrażenia księżniczki były zbyt poważne i już parę dni później, 13 stycznia, Teresa Czartoryska zakończyła swój ziemski żywot w ogromnych męczarniach. Ów wydarzenie odbiło się szerokim echem w Warszawie i było wspominane nawet po latach przez wielu pamiętnikarzy[10].

   W tym samym czasie, w innym skrzydle pałacu, Izabela znajdowała się w połogu po powiciu kolejnej córki Gabrieli. Księżna była w bardzo złym stanie, dlatego początkowo postanowiono ukrywać przed nią informację o śmierci najstarszej córki. Jednakże Izabela szybko zaczęła dopytywać się o stan zdrowia potomstwa i prawda wyszła na jaw. Księżna zareagowała tak gwałtownie, że straciła władzę w nogach i pomogły jej dopiero wstrząsy elektryczne. Ponadto, parę dni później umarła także dopiero co narodzona Gabriela. Wiadomość o śmierci córek, a zwłaszcza Teresy przygnębiła również księcia Adama, który niedługi czas po tych wydarzeniach powrócił do Warszawy. Opis powyższych zajść został zawarty także we wspomnieniach adiutanta księcia Czartoryskiego - Julian Ursyna Niemcewicza. Pamiętnikarz pisał o Teresie tak: "Porzuciłem ją świeżą, piękną, jak pączek róży mający się rozwinąć, zastałem na katafalku zeschłą, wybladłą, nie do poznania.".

Portret Teresy Czartoryskiej [Wikipedia - domena publiczna]

    Po śmierci Teresy księżna Izabela zaczęła coraz rzadziej przebywać w swoich ukochanych Powązkach. Domek, należący niegdyś do jej najstarszej córki, kazała przenieść w głąb lasu. Sama dbała o to, aby wszystkie znajdujące się tam rzeczy pozostały nietknięte, jakby Teresa nadal tam pomieszkiwała. Natomiast, czwartek - dzień, w którym Teresa odeszła z tego świata, Izabela uczyniła dniem żałoby i przyrzekła, że za każdym razem ilekroć on nastąpi, wypełni jeden dobry uczynek. Ponadto, według niektórych plotek, w dzień śmierci Teresy obchodzono tzw. "święto łez", w którym księżna Izabela nakazała chłopkom uronić choć jedną łzę do studni, aby uczcić pamięć umarłej przedwcześnie Teresy.

    Być może na prośbę Izabeli Czartoryskiej, zaprzyjaźniony z nią Johann Caspar Lavater[11], napisał poemat upamiętniający jej zmarłą córkę. Utwór został napisany w języku niemieckich i ukazał się 22 września 1780 w Zurychu. Broszurka o tytule "Therese Czartoriska" liczyła 24 strony, a na okładce została ukazana postać kobieca obejmująca urnę. Ku czci Teresy powstał również utwór Jerzego Szymanowskiego o tytule "Nagrobek księżniczce Teresie".

    Losy księżniczki Teresy Czartoryskiej wywarły nie tylko ogromny wpływ na życie całej rodziny, ale również odznaczyły się w historii polskiej, a także światowej poezji i literatury. Zmarła tragicznie księżniczka stała się również muzą dla wielu artystów. Obrazy ukazujące piękno dziewczyny powstawały nawet kilka lat po jej śmierci. Świadczy to tylko o tym, jak bardzo powyższa historia została utrwalona w mentalności ludzi ówczesnych czasów.

 

 

 

 [1] Ciara Stefan, Czartoryscy herbu Pogoń Litewska - zarys dziejów rodu (http://www.wilanow-palac.art.pl), [dostęp: 15.05.2017 r.].

[2] Prywatne miasto szlacheckie, położone w XVI wieku w województwie wołyńskim.

[3] Stronnictwo składające się głównie z członków magnackiego rodu Czartoryskich oraz spokrewnionych z nimi rodzin, dążące do wprowadzenia reform społeczno - ustrojowych w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Początkowo przywódcą stronnictwa był kanclerz wielki litewski Michał Fryderyk Czartoryski.

[4] Czartoryski Jerzy Adam, Pamiętniki i memoriały polityczne 1776 - 1809, Warszawa 1989, s. 78-79.

[5] Izabela z Czartoryskich Lubomirska (1736-1816) - siostra Adama Kazimierza Czartoryskiego, żona marszałka wielkiego koronnego - Stanisława Lubomirskiego.

[6] Powązki zostały założone w 1771 roku. Były poprzednikiem Puław. Zostały zniszczone pod koniec XVIII wieku przez wojska Suworowa.

[7] Posiadłość, która znajdowała się kiedyś przy ulicy Senatorskiej 37 w Warszawie. Pałac stał się własnością Czartoryskich dzięki Zofii Denhoffowej - żonie Augusta Czartoryskiego, a matce Adama Jerzego. Budynek zawdzięczał swoją nazwę charakterystycznemu błękitnemu dachowi.

[8] Jean Pierre Norblin de la Gourdaine - francuski malarz, rysownik i grafik. Od 1772 roku przebywał na dworze Czartoryskich. Jeden z najważniejszych malarzy czasów stanisławowskich, uznawany za ojca polskiego malarstwa rodzajowego.

[9] Karol Stanisław Radziwiłł "Panie Kochanku"(1734-1790) - wojewoda litewski, jeden z najbogatszych przedstawicieli arystokracji europejskiej w ówczesnych czasach.

[10] Należy wymienić m.in. księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, Franciszka Karpińskiego, czy Juliana Ursyna Niemcewicza.

[11] Johann Caspar Lavater (1741-1801) - szwajcarski poeta i kaznodzieja.

  

Bibliografia

  1. Ciara Stefan, Czartoryscy herbu Pogoń Litewska - zarys dziejów rodu (http://www.wilanow-palac.art.pl), [dostęp: 15.05.2017 r.].
  2. Pauszer - Klonowska Gabriela, Pani na Puławach. Opowieść o Izabeli z Flemmingów Czartoryskiej, Warszawa 2010.
  3. Widacka Hanna, Księżniczka Teresa z Pałacu Błękitnego, (http://www.wilanow-palac.art.pl), [dostęp: 15.05.2017 r.].

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Komentarze

Wielbiciel
Dodano: 2017-05-19 00:09:58

Oby tak dalej !

PRJK
Dodano: 2017-05-18 19:17:00

rozwijasz się :)