Dodano: 2017-06-05 14:44:40

Od konstytucji marcowej do kwietniowej. Od demokracji do autorytaryzmu

1921-03-17 - 1935-04-23

Od konstytucji marcowej do kwietniowej. Od demokracji do autorytaryzmu

Okres II Rzeczypospolitej historycy dzielą zazwyczaj na trzy okresy – zaraz po odzyskaniu niepodległości (tzw. czas konsolidacji państwa), ten po 1921 roku oraz ten po 1926 roku. W niniejszym artykule skoncentruje się na drugim i trzecim okresie, gdyż ich ramy wytycza uchwalanie dwóch konstytucji – marcowej i kwietniowej. Jakie były okoliczności ich uchwalenia? Czym one się różniły w zapisach?

Stabilizacja ustrojowa

Odrodzenie państwa polskiego, które nastąpiło 11 listopada 1918 roku wskutek zawieszenia broni na froncie zachodnim potwierdzonego zawarciem traktatu w Compiegne, rozpoczęło żmudny proces organizacji życia społeczno-politycznego. Jeszcze w listopadzie 1918 roku Piłsudski wraz z Jędrzejem Moraczewskim podpisali dekret, w którym państwu polskiemu nadano status republiki, na czele której w randze Tymczasowego Naczelnika Państwa stanął Józef Piłsudski. W tym celu już 20 lutego 1919 roku Sejm Ustawodawczy uchwalił Małą Konstytucję. Jej przepisy anulowały postanowienia
Dekretu z dnia 22 listopada 1918 roku „o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej”1. Zgodnie z zapisami Małej Konstytucji Józef Piłsudski mógł dalej pełnić funkcję Naczelnika Państwa. Jego prerogatywy zostały jednak znacznie okrojone. Był on m.in. odpowiedzialny przed sejmem oraz nie mógł zgłaszać pod jego obrady własnych ustaw. Największa władza znajdować się miała w obrębie Sejmu Ustawodawczego, który narzucał swą wolę Naczelnikowi Państwa wymuszając na nim jej wykonanie. Konstytucja przewidywała także istnienie Rady Ministrów. Rząd był powoływany w porozumieniu Naczelnika z Sejmem.
Ustrój państwa zarysowany tym aktem zasadniczym określa się mianem systemu rządów komitetowych, gdyż dwa ośrodki władzy – z wyjątkiem Sejmu – określano mianem komitetów, pozbawionych w zasadzie realnego wpływu na bieg życia politycznego w kraju. Ten stan rzeczy wymagał zmiany, stąd też trwały prace nad „dużą” konstytucją. Komisja Konstytucyjna rozpoczęła prace już w 1919 roku.

Okoliczności uchwalenia konstytucji marcowej

Oddalone zagrożenie ze strony bolszewickiej Rosji, potwierdzone zwycięstwem w bitwie warszawskiej (sierpień 1920), zakończyło także względną jedność sił zasiadających w ówczesnym parlamencie. Rząd Wincentego Witosa, po opuszczeniu jego szeregów przez ugrupowania prawicowe a następnie przez PPS i PSL „Wyzwolenie”, miał bardziej centrowy charakter. Taki też wymiar miał projekt konstytucji jaki stworzyła Komisja Konstytucyjna ówczesnego Sejmu. Przedstawiciele prawicy zasiadający w tej komisji domagali się ograniczenia roli prezydenta. Wynikało to z ich obawy, że urząd ten może sprawować Piłsudski. Z goła przeciwstawne przepisy proponowali przedstawiciele lewicy. Ostatecznie obie strony wypracowały kompromis, który zaowocował uchwaleniem 17 marca 1921 roku nowej ustawy zasadniczej. Dosyć szybkie tempo prac uzasadnione było ciągle niestabilną sytuacją wokół granic państwa. 20 marca tego roku, na Górnym Śląsku miał się odbyć plebiscyt decydujący o przynależności tego obszaru do Polski. Uchwalenie konstytucji miało być dobrą kartą przetargową w walce o głosy za włączeniem tego terenu w granice państwa2.

Postanowienia ustawy zasadniczej z 1921 roku

Zapisy Małej Konstytucji przestały obowiązywać 1 czerwca 1921 roku. Tego dnia weszła w życie konstytucja marcowa. Była ona podzielona na 126 artykułów i liczyła siedem rozdziałów, które traktowały m.in. o Władzy ustawodawczej (II), władzy wykonawczej (III), czy o Powszechnych obowiązkach i prawach obywatelskich (V). Preambuła konstytucji rozpoczynała się słowami „W Imię Boga Wszechmogącego!”, po czym nawiązano do okresu zaborów jak i do fundamentów państwowości polskiej sprzed 1795 roku, czyli do Konstytucji 3 maja. Zgodnie z artykułem I Konstytucji
Państwo Polskie jest Rzecząpospolitą3. Demokratyczny charakter ustawy zasadniczej opartej na monteskiuszowskim trójpodziale władzy oddaje jej 2 artykuł zgodnie z którym „(...) Organami Narodu w zakresie ustawodawstwa jest Sejm i Senat, w zakresie władzy wykonawczej – Prezydent Rzeczypospolitej łącznie z odpowiedzialnymi ministrami, w zakresie wymiaru sprawiedliwości – niezawisłe Sądy”4.

konstytucja_marcowa.jpg                                                                                                             konstytucja marcowa

Konstytucja marcowa zdecydowanie ograniczyła rolę prezydenta, sprowadzając jego urząd do funkcji reprezentacyjnej. Prezydent był natomiast zwierzchnikiem sił zbrojnych. Nie posiadał za to inicjatywy ustawodawczej. Akt prawny podpisany przez głowę państwa wymagał kontrasygnaty premiera bądź odpowiedniego ministra (artykuł 44). Dodatkowo wybór na ten urząd miał być dokonany przez Zgromadzenie Narodowe na 7-letnią kadencję, co w rozdrobnionym ówczesnym parlamencie wymagało konsensusu. Była to przy okazji kolejna prerogatywa dla władzy ustawodawczej – Sejmu i Senatu wybieranego na pięcioletnią kadencję, który na bazie zapisów konstytucji marcowej zyskał dominujący charakter5. Co interesujące konstytucja nie precyzowała liczby posłów. Mówiła tyko o składzie osobowym Senatu, który miał wynosić 25% liczby posłów o czym traktuje 36 artykuł konstytucji. Co ciekawe już w tamtym okresie posłowie i senatorowie byli objęci immunitetem z racji wykonywanego mandatu (artykuł 21). Inicjatywa ustawodawcza znajdowała się w kompetencjach Sejmu i rządu. Rząd (Rada Ministrów) – będąca obok prezydenta organem władzy wykonawczej - była politycznie odpowiedzialna przed sejmem, który mógł udzielić wotum nieufności poszczególnym ministrom lub całemu rządowi. Za złamanie konstytucji członek rządu (podobnie jak i prezydent) odpowiadał przed Trybunałem Stanu. 
Konstytucja z 1921 roku zapewniała obywatelom równość wobec praw, prawo do posiadania własności, ochronę życia jak i tajność korespondencji. Znosiła ona przywileje stanowe a także zakazywała posługiwania się herbami i tytułami rodowymi (artykuł 96). 

Podpis pod aktem konstytucji złożył Marszałek Sejmu i Prezes Rady Ministrów wraz z poszczególnymi ministrami.
Kolejne wybory do Sejmu i Senatu zaplanowano na listopad 1922 roku. Od tego momentu dopiero w pełni zaczęła obowiązywać marcowa ustawa zasadnicza. W okresie poprzedzającym wybory obowiązywały wybrane przepisy Małej Konstytucji.

Pozytywny wymiar demokratyzacji

Oceniając konstytucję marcową należy uwzględnić ówczesny kontekst polityczny. Brak stabilności kolejnych rządów (w okresie od listopada 1918 roku do maja 1926 roku było ich aż 14)6 wynikał w dużej mierze z dużego rozdrobnienia sceny politycznej. Potrzeba stworzenia koalicji oraz konieczność pogodzenia często sprzecznych interesów prowadziła najczęściej do upadku gabinetu. Tak czy inaczej zapisy marcowej ustawy zasadniczej przyczyniły się po pierwsze do pluralizacji życia politycznego, po drugie wymusiły na zwaśnionych stronach próbę osiągnięcia kompromisu a po trzecie zaktywizowało się społeczeństwo, które na bazie uzyskanych praw mogło coraz aktywniej kreować otaczającą je rzeczywistość. Ustrój liberalno-demokratyczny nie wytrzymał jednak próby czasu.

W kontrze do systemu

Przewaga władzy ustawodawczej nad wykonawczą budziła niechęć wśród polityków zgromadzonych wokół Józefa Piłsudskiego. Coraz głośniej zaczęto podnosić głosy mówiące a konieczności zerwania z panującym systemem sprawowania władzy, który – zdaniem zwolenników tej teorii – powinien zostać zastąpiony rządami twardej ręki. Miało to na celu ukrócić praktyki korupcyjne, partyjniactwo i wynikający z tego brak samokontroli wśród ogółu społeczeństwa7.

Konsekwencje wydarzeń majowych

Przejęcie władzy przez piłsudczyków w wyniku zamachu stanu przeprowadzonego w dniach 12-15 maja 1926 roku zyskało nawet aprobatę zagubionego nieco parlamentu8. Nie miało to jednak większego znaczenia. Obóz sanacji (z łac. sanatio – uzdrowienie) parł do zmiany konstytucji i przeniesienia środka ciężkości z władzy ustawodawczej na wykonawczą. Piłsudski był przeciwnikiem gwałtownych zmian w krótkim czasie. Dlatego nie od razu podjęto się zmiany konstytucji.

Konsolidacja władzy – nowela sierpniowa i BBWR

2 sierpnia 1926 roku z inicjatywy premiera Kazimierza Bartla sejm uchwalił nowelę, która wprowadzała do ciągle obowiązującej konstytucji marcowej pewne zmiany. Wzmocnieniu uległa władza wykonawcza – konkretnie Prezydent, który mógł rozwiązać Sejm i Senat przed upływem ich kadencji oraz wydawać dekrety z mocą ustaw. Ograniczono prerogatywy sejmu w zakresie samorozwiązania się oraz ograniczono immunitet posłów i senatorów9.
Sprzeciw obozu sanacyjnego wobec istniejących partii politycznych a zarazem konieczność posiadania znaczącej reprezentacji w parlamencie zaowocowała powstaniem na jesieni 1927 roku Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem Marszałka Józefa Piłsudskiego10. Wbrew oczekiwaniom zainteresowanych, blok nie uzyskał na tyle silnego mandatu w wyborach w 1928 roku, aby móc forsować w parlamencie zmiany planowane przez obóz sanacji. W tej sytuacji Piłsudski po czterech latach od zamachu majowego przejął ster rządu, rozprawiając się przy tym z opozycją skoncentrowaną w tzw. „Centrolewie”. Liderów opozycyjnych partii osadzono w Brześciu nad Bugiem. W kolejnych wyborach BBWR osiągnął większość tak w Sejmie jak i w Senacie (odpowiednio 56% i 67%)11.

W stronę nowej konstytucji

Prace nad poprawkami do obowiązującej konstytucji, które doprowadziły finalnie do uchwalenia nowego aktu zasadniczego rozpoczęły się na początku 1931 roku. W Komisji Konstytucyjnej większość mieli przedstawiciele bloku Piłsudskiego (18 miejsc na 30). 20 grudnia 1933 roku Stanisław Car, bliski współpracownik Marszałka, zaprezentował 63 „tezy konstytucyjne”.

Stanisław_Car.jpg                                                                                                                Stanisław Car

W związku ze składem komisji konstytucyjnej nie było żadnych obrad na ich temat – zostały zaakceptowane. 26 stycznia 1934 roku „tezy” trafiły pod obrady Sejmu. Opozycja demonstracyjnie wyszła z sali. Tymczasem Car zgłosił owe „tezy konstytucyjne” jako projekt konstytucji. Było to sprzeczne zarówno z konstytucją marcową jak i z regulaminem Sejmu. Piłsudski z jednej strony był poirytowany takim sposobem procedowania w parlamencie nowej konstytucji – straciła ona bowiem status lege artis – z drugiej zaś strony skrzętnie wykorzystał zaistniałą sytuację do finalnego przeforsowania i uchwalenia nowej konstytucji.
23 kwietnia 1935 roku prezydent Ignacy Mościcki złożył podpis pod nową ustawą zasadniczą. Wcześniej sygnował ją sam Marszałek12.

Zapisy konstytucji kwietniowej

Konstytucja kwietniowa składała się z 14 rozdziałów, na które składało się 81 artykułów. Pierwsze 10 artykułów konstytucji kwietniowej stanowi jej „esencję”.

Art. 1.
(1) Państwo Polskie jest wspólnem dobrem wszystkich obywateli.
(2) Wskrzeszone walką i ofiarą najlepszych swoich synów ma być przekazywane w spadku dziejowym z pokolenia w pokolenie.
(3) Każde pokolenie obowiązane jest wysiłkiem własnym wzmóc siłę i powagę Państwa.
(4) Za spełnienie tego obowiązku odpowiada przed potomnością swoim honorem i swojem imieniem.
Art. 2.
(1) Na czele Państwa stoi Prezydent Rzeczypospolitej.
(2) Na Nim spoczywa odpowiedzialność wobec Boga i historji za losy Państwa.
(3) Jego obowiązkiem naczelnym jest troska o dobro Państwa, gotowość obronną i stanowisko wśród narodów świata.
(4) W Jego osobie skupia się jednolita i niepodzielna władza państwowa.
Art. 3.
(1) Organami Państwa, pozostającemi pod zwierzchnictwem Prezydenta Rzeczypospolitej, są: Rząd, Sejm, Senat, Siły Zbrojne, Sądy, Kontrola Państwowa.
(2) Ich zadaniem naczelnem jest służenie Rzeczypospolitej.
Art. 4.
(1) W ramach Państwa i w oparciu o nie kształtuje się życie społeczeństwa.
(2) Państwo zapewnia mu swobodny rozwój, a gdy tego dobro powszechne wymaga, nadaje mu kierunek lub normuje jego warunki.
(3) Państwo powoła samorząd terytorjalny i gospodarczy do udziału w wykonywaniu zadań życia zbiorowego.
Art. 5.
(1) Twórczość jednostki jest dźwignią życia zbiorowego
(2) Państwo zapewnia obywatelom możność rozwoju ich wartości osobistych oraz wolność sumienia, słowa i zrzeszeń.
(3) Granicą tych wolności jest dobro powszechne.
Art. 6.
Obywatele winni są Państwu wierność oraz rzetelne spełnianie nakładanych przez nie obowiązków.
Art. 7.
(1) Wartością wysiłku i zasług obywatela na rzecz dobra powszechnego mierzone będą jego uprawnienia do wpływania na sprawy publiczne.
(2) Ani pochodzenie, ani wyznanie, ani płeć, ani narodowość nie mogą być powodem ograniczenia tych uprawnień.
Art. 8.
(1) Praca jest podstawą rozwoju i potęgi Rzeczypospolitej.
(2) Państwo roztacza opiekę nad pracą i sprawuje nadzór nad jej warunkami.
Art. 9.
Państwo dąży do zespolenia wszystkich obywateli w harmonijnem współdziałaniu na rzecz dobra powszechnego.
Art. 10.
(1) Żadne działanie nie może stanąć w sprzeczności z celami Państwa, wyrażonemi w jego prawach.
(2) W razie oporu Państwo stosuje środki przymusu13.

Konstytucja_kwietniowa_dokument.jpg                                                                                                           konstytucja kwietniowa

Z powyższych artykułów konstytucji wyraźnie przebija się kilka głównych tez i założeń tak obozu sanacyjnego jak i samego Marszałka. Wyraźnie widać, że głównym ośrodkiem władzy jest Pałac Prezydencki. W powyższych artykułach położony jest mocny nacisk na dobro całego narodu. Nie podkreśla się znaczenia jednostki – liczy się zbiorowość. Obywatel ma nade wszystko obowiązki względem państwa. Co ciekawe, państwo w myśl zapisów konstytucji roztacza swoją opiekę nad wszystkimi obywatelami bez względu na ich narodowość.
Zgodnie z aktem zasadniczym prezydenta wybierano w wyborach powszechnych na 7 letnią kadencję przy czym opozycja nie miała możliwości zgłoszenia swojego kandydata. Mógł on powoływać ministrów i wielu wyższych urzędników, skracać kadencję Sejmu i Senatu. W myśl zapisów ustawy zasadniczej Marszałek Senatu zastępował prezydenta, przy czym w 30% senatorowie pochodzili z nadania prezydenta. Wybory do Sejmu miały powszechny charakter14.

Autorytarna droga donikąd?

Konstytucja kwietniowa była całkowitym zaprzeczeniem tez zawartych w konstytucji marcowej. Duch liberalno-demokratyczny musiał ustąpić miejsca systemowi autorytarnemu. Ustawa zasadnicza spełniała zapatrywania Piłsudskiego na idealny model państwa – hierarchicznego i scentralizowanego. Niestety wkrótce okazało się, że marginalizacja opozycji, brak charyzmy w obozie sanacyjnym po śmierci Marszałka (która nastąpiła 12 maja 1935 roku) nie pozwalają skutecznie realizować polityki państwa. Oczywiście trzeba mieć też na uwadze kontekst międzynarodowy. Rosnąca w siłę III Rzesza i Związek Radziecki skutecznie ograniczały pole manewru polskiej dyplomacji.
System autorytarny nie był tylko polską nadzieją na uzdrowienie społeczno-polityczne. Podobne systemy funkcjonowały w tamtym czasie w Portugalii czy Hiszpanii. Pozbawienie wpływu na bieg wydarzeń politycznych dużej grupy obywateli skutkowało pewną anarchizacją życia społecznego. I to jest zawsze negatywne zjawisko będące następstwem systemu niedemokratycznego, który firmowała sanacja.

1 Dz.U. 1918 nr.17 poz. 41.

2 W. Roszkowski, Historia Polski 1914-2004, Warszawa 2004, s. 30.

Ustawa z dnia 17 marca 1921 roku, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (dalej jako ustawa konstytucyjna z 1921 roku), Dz. U. Nr 44 poz. 267.

Ustawa konstytucyjna z 1921 roku, art. 2.

A. Czubiński, Historia Polski XX wieku, Poznań 2012, s. 131.

Ibidem, s. 138.

Ibidem, s. 140.

8 A. Garlicki, Od maja do Brześcia, Warszawa 1981, s. 24.

A. Czubiński, op.cit,, s. 144.

10 A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy. Dzieje Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, Wrocław 1986, s. 65.

11 Ibidem, s. 143.

12 B. Podolski, Prace nad konstytucją kwietniową, „Niepodległość”, t. XIII, Nowy York-Londyn 1979, s. 189-191.

13 Ustawa konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 roku, Dz.U. Nr 30 poz. 227.

14 W. Roszkowski, op.cit, s. 73.



Bibliografia:

Źródła:
1. Dekret Naczelnika Państwa o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej, Dz. U. z 1918 r. Nr 17, poz. 41.

2. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej [marcowa], Dz. U. z 1921 r. Nr 44, poz. 267.
3.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej [kwietniowa], Dz. U. z 1935 r. Nr 30, poz. 227.

Opracowania:
1. Chojnowski Andrzej,
Piłsudczycy u władzy. Dzieje Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, Ossolineum, Wrocław 1986.
2. Czubiński Antoni,
Historia Polski XX wieku, Wydawnictwo Nauka i Innowacje, Poznań 2012.
3. Garlicki Andrzej,
Od maja do Brześcia, Czytelnik, Warszawa 1981.
4. Podoski Bohdan,
Prace nad konstytucją kwietniową, „Niepodległość”, t. XIII, Nowy Jork–Londyn 1979.
5. Roszkowski Wojciech,
Historia Polski 1914-2004, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.

 

 

 



Komentarze