Dodano: 2019-01-19 17:11:04

Dr Józef Polak, czyli o wybitnym lekarzu i higienie słów kilka.

1857-12-11 - 1928-08-04

Kim był Józef Polak?

Józef Polak urodził się 11 grudnia 1857 r. w Równem na Wołyniu. Był synem kupca Wiktora i Julii z Kozłowskich. W 1874 r. ukończył gimnazjum realne w Równem[1]. W tym samym roku rozpoczął studia medyczne na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. Podczas studiów pobierał stypendium hrabiego Berga, które wynosiło 350 rubli rocznie. Jeszcze za czasu studiów napisał kilka rozpraw, w tym: Opriedielienije kliniezeskim putiom, na skolko możet byt poleznym upotrieblienije antiseptikow w zaraznych bolieźnijach i Przyczynek do przeciwgnilnego leczenia durzycy[2]. W 1878 r. Polak poznał swoją przyszłą żonę Marię Kryńską, która wywodziła się z podupadłej szlachty. Oświadczyny odbyły się 19 marca 1879 r., a w ramach posagu Polak zażądał od teściów jedynie pianina dla żony. Ślub miał miejsce parę miesięcy później, 22 listopada, w Kościele PP. Wizytek[3][4]. W 1880 r. Józef Polak ukończył studia ze stopniem lekarza cum eximia laude. Przed podjęciem pracy był wolontariuszem u znanych profesorów medycyny w Warszawie. Już w tym okresie był aktywnym publicystą i pisał liczne artykuły sprawozdawcze do: „Nowin”, „Przyrody i Przemysłu” i „Kuriera Warszawskiego”. W latach 1880-1882 praktykował jako lekarz we Włoszczowej na Kielecczyźnie, gdzie musiał się zmagać z działalnością znachorów i felczerów. Od 1883 r. był członkiem Towarzystwa Lekarskiego w Warszawie i British Medical Association w Londynie. W marcu tego samego roku opublikował „Podręcznik leczniczy”, który odniósł ogromny sukces, czego rezultatem stało się jego trzykrotne wznowienie. Ogromna popularność poradnika zachęciła autora do wydania broszurki zatytułowanej „O znaczeniu sztuki lekarskiej i stanowisku lekarza”, a następnie do napisania w 1885 r. kolejnej książki „Higiena fabryk i rzemiosł. Wskazówki praktyczne urządzenia fabryk, pracowni, warsztatów i zabezpieczenia pracujących majstrów, nadzorców i robotników wszelkich zawodów”. W latach 1882 - 1884 Polak pracował jako miejscowy lekarz w szpitalu Dzieciątka Jezus w Warszawie. Ważnym wydarzeniem w jego życiu zawodowym stał się wyjazd do Berlina, jako korespondenta prasowego, na wystawę higieniczną. Zaowocował on wzbogaceniem jego wiedzy m.in. z dziedziny inżynierii sanitarnej, budownictwa, wzornictwa urządzeń sanitarnych i funkcjonowania instytucji zajmujących się działalnością sanitarno-higieniczną[5]. Polak zaczął swoje zainteresowania ogniskować zwłaszcza ku higienie, którą uznawał za dyscyplinę z pogranicza medycyny i nauk społecznych: „Medycyna i higiena to nauki zajmujące się terapią, pierwsza ma na widoku osobniki, higiena zaś masy”[6].Polak.jpg

„Zdrowie”

Bolesław Prus w taki oto sposób opisał spotkanie, ze znanym już lekarzem Józefem Polakiem: „Pewnego dnia, przed paroma laty, spotkałem na ulicy osobę z niezwykłą powierzchownością. Był to młody mężczyzna z twarzą starego człowieka. Miał źle ostrzyżoną brodę, okulary na bakier, buty z czasów Fryderyka Wielkiego, kapelusz z czasów rewolucji francuskiej i palto krótsze od surduta. Postawą przypominał frotera szukającego roboty, a fizjognomią pesymistę, który gdy raz zafrasował się tym, że przyszedł na świat – już do dziś dnia nie odzyskał humoru. Oryginał ten nie przywitawszy się rzekł: Niech pan napisze, że trzeba by u nas założyć pismo higieniczne. Bo u nas i nie żyją podług higieny, i wcale się o nią nie troszczą. Mówiąc to, nie patrzył na mnie; potem kiwał głową i poszedł dalej machając każdą ręką i każdą nogą w inny sposób”[7]. Kilka miesięcy później Polak wprowadził swoje słowa w czyny i założył czasopismo „Zdrowie”, o szerokiej tematyce zdrowotnej, które przez następnych kilkanaście lat sam redagował, po czym odstąpił je Warszawskiemu Towarzystwu Higienicznemu. Wokół „Zdrowia” skupili się tak higieniści, jak i ludzie innych zawodów, którzy interesowali się stanem zdrowia społeczeństwa, wynikającego z warunków sanitarnych miasta. Grupa ta była jednocześnie zalążkiem przyszłego Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego[8]. Sam Polak jest autorem wielu artykułów, takich jak: „Statystyka lekarzy w Rosji” (Zdrowie 1891, nr 3, s. 85-88), „Określenie higieny i jej stanowisko w klasyfikacji nauk” (Zdrowie 1892, nr 1, s. 2-14), „Ankieta o restauracjach warszawskich” (Zdrowie 1895, nr 6, s. 223-228), „Ruch ludności w Warszawie” (Zdrowie 1899, nr 12, s. 481-482). Czasopismo zostało odznaczone złotymi medalami na międzynarodowych wystawach higienicznych w Paryżu (1887 r.) i Petersburgu (1894 r.)[9]. W 1934 r. „Zdrowie” przemianowano na „Zdrowie Publiczne”, które wychodzi regularnie do dnia dzisiejszego.

zdrowie.jpg

Aktywność zawodowa

21 maja 1887 r. na Placu Ujazdowskim w Warszawie odbyła się I Wystawa (czwarta w Europie). Bolesław Prus opisał postać dr Polaka w taki sposób: „Dr Polak, młody lekarz, który bez powozu, bez stosunków, a nawet bez pięknych manier i podbijającej serca powierzchowności stał się centralnym punktem dla stu ludzi majętnych, eleganckich, głośnych i zasłużonych, a w dodatku twórcą instytucji, która w tak osłabionym społeczeństwie jak nasze ma pierwszorzędną doniosłość”[10].

W 1888 r. na V Zjeździe Lekarzy i Przyrodników Polskich we Lwowie Józef Polak postulował powołanie ośrodka pracy naukowej w zakresie higieny społecznej, który miał być niezależny od zaborczych uniwersytetów i gdzie można byłoby prowadzić badania, które poziomem miały dorównywać dokonaniom ośrodów europejskich[11].

W 1889 r. doktor zaczął pełnić funkcję Dyrektora Instytutu Szczepienia Ospy (był aktywnym bojownikiem o szczepienia obowiązkowe przeciwko ospie), zajmując jednocześnie stanowisko lekarza–higienisty urzędu lekarskiego miasta Warszawy. Kilka lat później, w 1895 r., został członkiem-korespondentem Królewskiego Towarzystwa Medycyny Publicznej w Belgii.

W latach 1890-1925 redakcja wydająca „Zdrowie” postanowiła opublikować „Kalendarz Lekarski” dr Polaka, w którym każdy rocznik zawierał nie tylko kalendarium, ale także część informacyjną i terapeutyczną z artykułami wybitnych autorów. Polak był też założycielem pisma „Ludzkość”, które ukazywało się w latach 1911-1914[12].

W 1891 r. Józef Polak odbył podróż na wschód z Warszawy, przez Austrię i Bałkany do Azji Mniejszej, Jerozolimy i Egiptu. Efektem była publikacja na łamach Tygodnika Ilustrowanego w 1891 r. w numerach od 51-87, 90-94[13].

16 maja 1896 r. zorganizowano z rozmachem II Wystawę Higieniczną w Warszawie u zbiegu ulic Nowowiejskiej, Polnej i Kaliksta, która poruszała szeroki zakres tematyczny i wzbudzała powszechne zainteresowanie. Termin jej otwarcia wyznaczony został w stulecie wprowadzenia szczepień przeciwko ospie[14], tym samym wystawa była okazją do propagowania idei szczepień.

21 listopada 1897 r. odbyła się publiczna obrona rozprawy „Wpływ skupienia ludności na śmiertelność z chorób zakaźnych ostrych”. W jej wyniku 25 listopada przyznano Józefowi Polakowi stopień doktora medycyny[15]. W 1898 r. utworzono Warszawskie Towarzystwo Higieniczne, które szybko zdobyło uznanie i poparcie środowisk inteligenckich w całym kraju. W 1902 r. z inicjatywy dr Polaka, zaczęto przygotowania do budowy siedziby WTH, mającej wzorowe wyposażenie sanitarne wraz z laboratoriami, muzeum higienicznym i salą odczytową. Rok później dr Józef Polak został wybrany na prezesa WTH. W tym intensywnym dla niego okresie, udało mu się m.in.: otworzyć Instytut Higieny Dziecięcej im. Lenvala przy ul. Litewskiej w Warszawie, zorganizować Komitet Ogrodów Dziecięcych im. Raua, zainicjować głośną akcję „kropla mleka”, która polegała na dostarczaniu ubogim rodzinom mleka spełniającego normy spożywcze i higieniczne. Zainicjował również akcję budowania łaźni publicznych. Udało się mu także otworzyć Muzeum Higieny Ludu w Częstochowie w 1905 r., zorganizować cztery Krajowe Zjazdy WTH: pierwszy w Lublinie w 1908 r.[16], drugi w Częstochowie w 1909 r., trzeci w Kaliszu w 1911 r., czwarty we Włocławku w 1912 r., a także cztery Zjazdy Higienistów Polskich: pierwszy we Lwowie w 1914 r., drugi w Warszawie w 1917 r.[17], trzeci w Warszawie w 1924 r i czwarty we Lwowie w 1928 r.[18] Uroczyste otwarcie gmachu WTH miało miejsce 16 grudnia 1915 r., a dr Józef Polak wypowiedział podczas uroczystości następujące słowa: „Matki dostają mleko zdrowe, dzieci odbywają ćwiczenia fizyczne, cierpiący doznają ulgi w lecznicach, lud zaczyna się przyzwyczajać do kąpieli”[19].

Dr Józef Polak był także jednym z najwybitniejszych prekursorów proekologicznego myślenia i autorem pierwszego polskiego podręcznika urbanistyki. Warto też zaznaczyć, że w 1903 r. zajął się budową Krajowego Instytutu Szczepienia Ospy Ochronnej[20], a w 1909 r. był projektantem i inicjatorem budowy zakładu spalania śmieci i zakładu dezynfekcyjnego w Warszawie[21].

Szkoła „Pod mądrą sową”

Szkoła powstała z inicjatywy dr Józefa Polaka, została wybudowana w 1906 r. Polakowi zależało, by podnieść poziom warunków sanitarnych w dzielnicach przemysłowych, gdzie zamieszkiwali przede wszystkim robotnicy z pobliskich fabryk (Powiśle i Praga). Lekarz chciał zapewnić dzieciom z tych okolic bezpłatną edukację i odpowiednie warunki do nauki. W wyniku wieloletnich starań zarówno dr Polaka, jak i inspektora szkolnictwa Sawienkowa, powstały dwie szkoły państwowe: przy ul. Drewnianej na Powiślu oraz przy Sierakowskiego na Pradze. Gmachy były budynkami wzorcowymi z szatniami, natryskami i salami gimnastycznymi, jeden znajdował się po lewobrzeżnej stronie Warszawy, drugi po prawobrzeżnej. Budynek szkoły z Powiśla miał secesyjny charakter z neogotyckimi elementami. Dr Polak opracował konstrukcję budowli na podstawie tego, czego nauczył się na temat budownictwa szkolnego będąc za granicą. Był to pierwszy gmach publiczny w Warszawie. W każdym z budynków umieszczono po 14 szkół, jedna z nich szkoła „Pod Mądrą Sową” istnieje do dnia dzisiejszego[22].

pod mądrą sową.gif

Działalność patriotyczno-pacyfistyczna

Dr Józef Polak prowadził również działalność redakcyjną i publicystyczną, a w swoich artykułach skupiał się na działalności zdrowotnej, zwłaszcza higieniczno-sanitarnej, ale także patriotyczno-pacyfistycznej. Był czynnym uczestnikiem życia politycznego. W 1910 r. ukazała się praca „Nauka o szczęśliwości”, w której autor zastanawiał się nad wartościami i celowością życia, a także wysuwał tezę szczęścia, moralności i ich stosunku do psychologii. Podobna publikacja, mająca charakter studium politycznego, ukazała się kilka lat później w 1916 r. i nosiła tytuł: „O szczęśliwości narodów”. Polak zauważył, że warunki życia, zapewniające powszechną szczęśliwość, stanowiły nie tylko byt i higiena, ale przede wszystkim sfera współżycia międzyludzkiego i międzypaństwowego. Wierzył on, jako teoretyk i idealista negujący sprawy polityczne, że możliwość naprawy krzywdy Polski nastąpi tylko drogą przeobrażeń moralnych ludzkości[23]. Jego zainteresowanie wzbudził także pacyfizm, czego efektem było zorganizowanie w 1906 r. Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Pokoju, które w swych szeregach zrzeszało intelektualną elitę m.in. Elizę Orzeszkową, Bolesława Prusa i Ludwika Zamenhofa. Polak brał udział w pracach Międzynarodowego Biura w Genewie, wygłaszał referaty na Światowych Kongresach Pokoju (Londyn 1908 r., Haga 1913 r. na obu został wybrany na stanowisko wiceprezesa[24]), a tuż przed swoją śmiercią, w czerwcu 1928 r., zorganizował 26 edycję kongresu w Warszawie. Impreza zgromadziła kilkuset uczestników z całego świata, reprezentantów 16 państw. Wśród nich znajdowali się m. in. prezes rady Międzynarodowego Biura Pokoju – La Fontaine, przywódca pacyfistów niemieckich – prof. Quidde i 90-letni nestor pacyfistów francuskich – F. Buisson. Wszyscy trzej byli laureatami nagrody Nobla[25].

W latach 1915-1916 Polak stał na czele Wydziału Zdrowia Magistratu[26]. W tym okresie przygotowano pod redakcją Polaka pełny projekt ustawy o zdrowiu publicznym dla Polski odrodzonej. W tym szczególnym czasie walczył on o realizację haseł dotyczących tolerancji i o ochronę praw mniejszości narodowych. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Józef Polak został powołany do Najwyższej Rady Zdrowia i Rady Lekarskiej Państwa Polskiego, reprezentował kraj w sekcji higienicznej Ligii Narodów[27]. Doprowadził także do zjednoczenia towarzystw higienicznych z terenów byłych zaborów i utworzył 5 listopada 1921 r. na zjeździe w Warszawie Polskie Towarzystwo Higieniczne[28].

Był Komandorem Orderu „Polonia Restituta” (1925 r.), został odznaczony Francuską Legią Honorową (1928 r.).

Śmierć

Józef Polak zmarł 4 sierpnia 1928 r. po powrocie z Lwowa, gdzie, mimo złego stanu zdrowia, wziął udział w Zjeździe Higienistów[29]. Nabożeństwo odbyło się w kościele św. Krzyża dnia 7 sierpnia[30]. Dr Józef Polak spoczął na Powązkach w 65 kwaterze. Józef Polak był Komandorem Orderu „Polonia Restituta” (1925 r.), został także odznaczony Francuską Legią Honorową (1928 r.)[31].

Bolesław Prus opisał go tymi słowami: „Oto skromny lekarz – miał ideę. Ideę nie „wielką”, ale „praktyczną”, zgodnie z potrzebami czasu. Prócz idei miał jeszcze jedną, niewartą wspomnienia zaletę: żelazny charakter. Dopóty chodził, dopóty namawiał, dopóty prosił, dopóty nudził, aż – zrobił swoje”[32].

 

Bibliografia:

Gazety:

  1. Kurjer Codzienny, R. 13, nr 323, 22 listopada 1897 r.
  2. Kurjer Warszawski, R. 108, nr 215, 5 sierpnia 1928 r.
  3. Kurjer Warszawski, R.108, nr 216 wyd. wieczorne, 6 sierpnia 1928 r.

Artykuły:

  1. Justyna Budzińska-Tylicka, Med. Józef Polak. Wspomnienie pośmiertne, „Warszawskie Czasopismo Lekarskie” 1928, nr 32.
  2. Jarosław Cabaj, Zjazdy środowisk Królestwa Polskiego 1908-1914, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2006, 51/2.
  3. Adam Czyżewski, Ochrona ptaków i budowniczowie, „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty” 1994, , t. 48, z. 3-4, 78.
  4. Kazimierz Dragański, II Wystawa Higieniczna w Warszawie w 1896 r. (110 rocznica), „Problematyka Higieny i Epidemiologii” 2006, 87(4).
  5. Bartosz Nowożycki, Koncepcje wychowania seksualnego w latach 1904-1914 według prasy Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2007, 16 (4).
  6. Józef Polak, Higiena i socjologia, „Zdrowie”, 1898, nr 151.
  7. Elżbieta Więckowska, 95 lat czasopisma „Zdrowie” – „Zdrowie Publiczne”, „Zdrowie Publiczne” 1981, t. 92.
  8. Zygmunt Wiśniewski, Jubileusz Polskiego Towarzystwa Higienicznego. Chwała higienistom!, „Gazeta Lekarska” 2008, nr 11 (215).

Literatura:

  1. Maciej Demel, W służbie Hygei i Syreny, Warszawa 1970.
  2. Jarosław Zieliński, Atlas Dawnej Architektury Ulic i Placów Warszawy, tom 3, Warszawa 1997.
  3. Bolesław Prus, Kroniki tygodniowe, „Kurier Codzienny”, nr 140, dn. 22 maja 1887. Kroniki. Wybór, Warszawa 1987.

Słowniki:

  1. Polski Słownik Biograficzny XXVII, Wrocław 1983, s. 272.
  2. Stanisław Kośmiński, Słownik Lekarzów polskich, Warszawa 1888 r.
  3. Włodzimierz Wincławski, Słownik biograficzny socjologii polskiej N-St t. 3, Toruń 2007.
  4. Stanisław Zieliński, Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich. Podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci - pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni, Warszawa 1933 r.

Źródło wykorzystanych zdjęć:

  1. https://www.pth.pl/userfiles/image/DrJ%C3%B3zef%20Polak%20sekretarz%20g%C5%82%C3%B3wny%202.jpg
  2. https://www.pth.pl/userfiles/image/strona%20tytu%C5%82owa%20czasopisma%20Zdrowie%20z%201887%20r_.jpg

[1] Polski Słownik Biograficzny t. XXVII, Wrocław 1983, s. 272.

[2] S. Kośmiński, Słownik Lekarzów polskich, Warszawa 1888, s. 394.

[3] M. Demel, W służbie Hygei i Syreny, Warszawa 1970, s. 20-21.

[4] Państwo Polakowie doczekali się trzech córek: Wandy, Jadwigi i Aliny.

[5] Tamże, s. 40.

[6] J. Polak, Higiena i socjologia, „Zdrowie” nr 151, 1898, s. 184.

[7] B. Prus, Kroniki tygodniowe, „Kurier Codzienny”, nr 140, dn. 22 maja 1887, Kroniki. Wybór, Warszawa 1987, s. 249-250.

[8] E. Więckowska, 95 lat czasopisma „Zdrowie” – „Zdrowie Publiczne”, „Zdrowie Publiczne” t. 92, 1981, s. 369.

[9] B. Nowożycki, Koncepcje wychowania seksualnego w latach 1904-1914 według prasy Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2007, 16 (4), s. 346.

[10] Z. Wiśniewski, Jubileusz Polskiego Towarzystwa Higienicznego. Chwała higienistom!, „Gazeta Lekarska” 2008, nr 11 (215), s. 32.

[11] W. Wincławski, Słownik biograficzny socjologii polskiej N-St t. 3, Toruń 2007, s. 174.

[12] Pisemko było wydawane pod hasłem „Pokój zwycięża”. W artykułach zajmowano się współżyciem z mniejszościami narodowymi, tolerancja wyznaniową, językiem Esperanto etc.

[13]S. Zieliński, Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich. Podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci - pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni, Warszawa 1933 r., s. 375.

[14] K. Dragański, II Wystawa Higieniczna w Warszawie w 1896 r. (110 rocznica), „Problematyka Higieny i Epidemiologii” 2006, 87(4), s. 247.

[15] Kurjer Codzienny, R. 13, nr 323, 22 listopada 1897 r., s. 2.

[16]Na podstawie sprawozdania Polaka, które było zaprezentowane podczas posiedzenia inauguracyjnego, wynika, że WTH posiadało 13 oddziałów prowincjonalnych, 1100 czynnych członków i tyle samo zwyczajnych. W ciągu swego istnienia odbyło się 700 posiedzeń w Warszawie i 1700 w oddziałach prowincjonalnych. Średni budżet wynosił w Warszawie ok. 5700, a na prowincji 7500 rubli rocznie. Instytucjami podległymi były m.in. Instytut Higieny Dziecięcej im. Lenvalea (kapitał ok. 10000 rubli rocznie, sanatorium dla osób z chorobą płuc (kapitał ok. 200000 rubli rocznie). Dziesięciolecie działalności WTH Józef Polak podsumował, jako okres obudzenia zdrowotności i czas walki z rutyną. (J. Cabaj, Zjazdy środowisk Królestwa Polskiego 1908-1914, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2006, 51/2, s. 103-104).

[17] Józef Polak zreferował podczas Zjazdu „Projekt prawa o zdrowiu publicznym w Polsce”.

[18] M. Demel, dz. cyt., s. 94-98.

[19]Z. Wiśniewski, dz. cyt., s. 33.

[20] J. Budzińska-Tylicka, Dr. Med. Józef Polak. Wspomnienie pośmiertne, „Warszawskie Czasopismo Lekarskie”, 1928, nr 32, s. 716.

[21] A. Czyżewski, Ochrona ptaków i budowniczowie, „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty” 1994, t. 48, z. 3-4, s. 78.

[22] J. Zieliński, Atlas Dawnej Architektury Ulic i Placów Warszawy, tom 3, Warszawa 1997, s. 38

[23] J. Budzińska-Tylicka, dz. cyt., s. 716.

[24] Polski Słownik Biograficzny t. XXVII, Wrocław 1983, s. 272.

[25] M. Demel, dz. cyt., Warszawa 1970, s. 127.

[26] W. Wincławski, dz. cyt., s. 174.

[27] Polak przetłumaczył i ogłosił statut Ligii Narodów, popularyzował jej ideę.

[28] Polski Słownik Biograficzny t. XXVII, Wrocław 1983, s. 272.

[29]Kurjer Warszawski, R. 108, nr 215, 5 sierpnia 1928 r., s. 22.

[30]Kurjer Warszawski, R.108, nr 216 wyd. wieczorne, 6 sierpnia 1928 r., s. 8.

[31] Polski Słownik Biograficzny t. XXVII, Wrocław 1983, s. 273.

[32] Z. Wiśniewski, dz. cyt., s. 33.

Komentarze