Dodano: 2018-09-10 12:21:54

„Doktorka medycyny i okulistka” - z dziejów Salomei Reginy Pilsztynowej.

1718-01-01 - 1760-01-01

            Rozpowszechnienie idei oświeceniowych, oprócz wiadomych następstw, przyczyniło się także do rozwoju sztuki pamiętnikarskiej. Zapisywanie wspomnień stało się popularne zarówno wśród mężczyzn, jak i przedstawicielek płci pięknej. Pamiętniki stały się nie tylko odzwierciedleniem panującej ówcześnie mody, ale przede wszystkim źródłem informacji o minionych wiekach, życiu codziennym oraz jednostkach często wyróżniających się, a których losy nie zawsze zostały uwzględnione w podręcznikach historii.

            Znamiennym przykładem pozostają losy Salomei Reginy z Rusieckich Pilsztynowej, które zostały poznane dopiero dzięki napisanemu przez kobietę pamiętnikowi noszącemu tytuł: „Proceder podróży i życia mego awantur”.

            Jak sama podaje, Salomea urodziła się w 1718 r. na Nowogródczyźnie w rodzinie o plebejskim lub drobnoszlacheckim pochodzeniu[1]. O jej dzieciństwie wiadomo jedynie tyle, iż pozyskała wtedy umiejętność czytania i pisania, które to niewątpliwie miały wpływ na jej przyszłość[2]. W wieku 14 lat Regina została wydana za starszego od niej Jakuba Halpira, luteranina posługującego sie tytułem doktora w dziedzinie okulistyki. Zaraz po zawarciu małżeństwa oboje przeprowadzili się do Stambułu, gdzie istniały dużo większe szanse na poszerzenie wiedzy medycznej oraz rozwój kariery, aniżeli w ówczesnej Rzeczypospolitej. Spędzając dużo czasu z mężem, również podczas pracy, Salomea nauczyła się podstawowych zagadnień z zakresu medycyny, a w szczególności z dziedziny okulistyki. Z tego też powodu w późniejszym okresie często sama określała siebie „doktorką medycyny i okulistką”. Pomimo wspólnych zainteresowań, małżeństwo Reginy i Jakuba[3] nie przetrwało jednak długo. Zarobione w Stambule pieniądze pozwoliły kobiecie na uniezależnienie się od byłego męża i podróż do Bułgarii i Wołoszczyzny, celem poszukiwania dalszych zleceń[4]. W 1737 r. została ją tam wojna austriacko-turecka, podczas której miało mieć miejsce spotkanie Reginy z przyszłym księciem Siedmiogrodu, Józefem Rakoczym[5]. W tymże okresie kobieta szkoliła się także u boku przebywających tam lekarzy. Miała styczność m.in. z przyjacielem byłego męża, pewnym Włochem z Malty. Jak pisze o nim Regina w swoim pamiętniku: „mnie przyuczył doktorstwa i zostawił mnie księgi doktorskie, jako to księgę Concordancia et Mulerisztal, Minsycht, herbarz i innych książek. I tak mnie ten doktor pajzan nauczył wyśmienicie recepta, perskrypcja po łacinie pisać ze znakami doktorskimi i zioła mało nie wszystko, co wchodzą do lekarstw po łacinie”[6].

            Chcąc czerpać zyski nie tylko z usług medycznych, Salomea wykupiła kilku jeńców austriackich wziętych do niewoli tureckiej po bitwie pod Krajową. Plan okazałby się w pełni zrealizowany, gdyby nie problemy z uzyskaniem okupu za jednego z Austriaków. Wdowa po lekarzu wróciła z jeńcem do ojczyzny i niedługo potem poślubiła. Nowożeńcy przenieśli się na Litwę, gdzie Józef Fortunat Pilchelstein (Pilsztyn) otrzymał na prośbę swej żony funkcję w pieszym regimencie Wielkiego Księstwa Litewskiego od Michała Kazimierza Radziwiłła[7]. Jednak i drugie małżeństwo Rusieckiej okazało się nieszczęśliwe. Były jeniec nie tylko nadużywał uprzejmości swojej żony pod względem finansowym, ale również nie był jej wierny. Zauważywszy to Regina coraz częściej opuszczała granice kraju. Udała się m.in. do Rosji, celem wykupienia kolejnych jeńców wojennych. Przebywała również w Petersburgu, gdzie została ugoszczona na dworze carycy Anny Iwanownej. Przebywając w Rosji, Pilsztynowa nie porzuciła swej profesji i także tam udzielała porad lekarskich[8]. Znajomość medycyny orientalnej, bazującej na dorobku Arabów oraz propagowanie wschodniego stylu życia, w którym dużą rolę odgrywała higiena i zdrowa dieta, zapewniły lekarce dużą popularność nie tylko w kraju carów, ale również w samej Rzeczypospolitej. Ślady działalności Pilsztynowej można odtworzyć na podstawie wspomnianego już pamiętnika. To właśnie dzięki niemu wiadomo, iż podczas pobytu w Rosji lekarka zdjęła kataraktę niewidomej od 14 lat praczce. Zabieg miał przynieść natychmiastowe efekty[9]. Należy jednak pozostać ostrożnym względem opisywanych przez Rusiecką wydarzeń. Nieraz zapewnia ona, że udało jej się wyleczyć chorego, po czym z innych źródeł wiadomo, iż pacjent zmarł kilka miesięcy później[10].

                Po powrocie z Rosji Pilsztynowa znowu nie zagościła na długo w kraju. Podróżowała m.in. do Austrii i Turcji. Mimo iż z drugiego związku przyszło na świat dwóch synów: Franciszek Ksawery[11] oraz Stanisław Kostka, to małżeństwo nie przetrwało długo, a Salomea związała się z kolejnym mężczyzn, nazywanym przez nią na kartach pamiętnika „Amoratem“[12]. Związek nie został sformalizowany, ale podobnie, jak poprzedni opierał się głównie na korzyściach majątkowych. Na kartach pamiętnika Regina wspomina m.in. o powodach śmierci jednego ze swoich synów z poprzedniego związku spowodowanych zachowaniem kochanka: „Widząc ja, że źle, odjechałam z Przemyśla do Lwowa i zostawiłam kawalera mego w Przemyślu z dziewką służebną i dwoje dziatek moich, Franciszka i Stanisława, i wina kilka antołków, i różne mobilia. Kawaler mój rad był podpijać i z dziewką żartować, dlategoż syna mego Franciszka, który miał lat dziewięć, zostawiłam go, żeby do szkół chodził, a kawaler bał się, żeby to dziecię nie powiadało przed mną, co widział, i dlatego to dziecię zamykał do ciemnego sklepu przez trzy miesiące i zapominał o nim, że mu czasem we trzy dni ledwie chleba dawał, i tak to dziecię na gołej ziemi leżało, przestraszyło się, spuchło i z tego umarło.”[13].

            Niepowodzenia zarówno w życiu prywatnym, jak zawodowym[14] sprawiły, że Salomea Pilsztynowa udała się na stałe do Turcji, gdzie była zatrudniana głównie w haremach. Z Kuchowicz zwraca uwagę, że w tej kwestii ogromną rolę odegrała płeć. Pilsztynowa miała lepiej niż lekarze płci przeciwnej rozumieć położenie kobiet w haremach przez to również skuteczniej i łatwiej znajdować rozwiązanie nękających ich dolegliwości[15].

            Pamiętnik Pilsztynowej nie tylko zawiera opis sytuacji z życia kobiety, ale także stanowi pewnego rodzaju zbiór wspomnień z podróży. Niejednokrotnie także odnaleźć można wątki stanowiące o ówczesnych wydarzeniach historycznych, których autorka pamiętnika była świadkiem.

            Czas śmierci kobiety pozostaje nieznany. Ostatnią wiadomą datą pozostaje rok 1760, czyli czas powstawania pamiętnika. Mimo iż Salomea Regina z Rusieckich Pilsztynowa nie była z wykształcenia lekarką to bez wątpienia pozostaje postacią wyjątkową, która dzięki odwadze i ambicji dążyła do wyznaczonych sobie celów zapisując się w ten sposób na kartach historii.

 

 

 

 

 

 

 

 

[1] M. Pluta, Osiemnastowieczne metody leczenia nieprofesjonalnego w pamiętniku Reginy Salomei z Rusieckich Pilsztynowej, „Medycyna Nowozytna”(2003), t. 10, z. 1-2, s. 154.

[2] Ibidem, s. 154.

[3] Sam Jakub Halpir zmarł niedługo po rozstaniu.

[4] B. Grosfeld, [hasło:] Salomea Regina Pichelsteinowa [w:] Internetowy Polski Słownik Biograficzny (http://ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/salomea-regina-pichelsteinowa), [dostęp: 1.08.2018 r.].

[5] Ibidem.

[6] R. S. Pilsztynowa, Proceder podróży i życia mego awantur, wyd. R. Pollak, Kraków 1957, s. 64; Z. Kuchowicz, Wizerunki niepospolitych niewiast staropolskich XVI-XVIII w., Łódź 1974, s. 302.

[7] B. Grosfeld, op. cit.

[8] Ibidem.

[9] M. Pluta, op. cit., s. 157.

[10] Ibidem, s. 156.

[11] Chłopiec zmarł w dzieciństwie z powodu zaniedbań kolejnego partnera matki tzw. „Amorata”.

[12] Z. Kuchowicz, op. cit., s. 311-312.

[13] R. S. Pilsztynowa, op. cit.; Z. Kuchowicz, op. cit., s. 313.

[14] Porażką okazały się próby znalezienia stałego zatrudnienia u któregoś z polskich senatorów.

[15] Z. Kuchowicz, op. cit., s. 306.

 

 

Bibliografia

  • Grosfeld Barbara, [hasło:] Salomea Regina Pichelsteinowa [w:] Internetowy Polski Słownik Biograficzny (http://ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/salomea-regina-pichelsteinowa), [dostęp: 1.08.2018 r.].
  • Pluta Michał, Osiemnastowieczne metody leczenia nieprofesjonalnego w pamiętniku Reginy Salomei z Rusieckich Pilsztynowej, „Medycyna Nowozytna”(2003), t. 10, z. 1-2, s. 153-168.
  • Kuchowicz Zbigniew, Wizerunki niepospolitych niewiast staropolskich XVI-XVIII w., Łódź 1974, s. 297-319.

 

 

Komentarze